Vrije keuze van arbeid?

In de Nederlandse wetgeving is het besef van het maatschappelijk belang van relevante arbeid voor iedereen verankerd. Het is in 2 artikelen van onze Nederlandse Grondwet vastgelegd:

Art. 20, lid 1: De bestaanszekerheid der bevolking en spreiding van welvaart zijn voorwerp van zorg der overheid.

Art, 19, lid 3: Het recht van iedere Nederlander op vrije keuze van arbeid wordt erkend, behoudens de beperkingen bij of krachtens de wet gesteld.

De praktijk anno 2012 laat zien dat dit niet afdoende is voor de bescherming van dit klaarblijkelijk groot maatschappelijk belang, gezien de problemen waarmee de huidige arbeidsmarkt kampt. Vele Zuiderlingen zijn (ondanks genoemde grondrechten) niet aan de slag en delen dus in mindere mate in de welvaart zoals in art. 20 Grondwet gesteld. Binnen ons land neemt Zuid-Limburg zelfs een negatieve plaats in: de groep goed (dus niet alleen hoog) opgeleid 45+ die langs de kant staat, is er groter dan in de rest van het land. Gelijktijdig staan werkgevers anno 2012 te schreeuwen om gekwalificeerd personeel. Als klap op de vuurpijl is het aantal (startende) ondernemers in deze regio het laagst van het land. De van origine Kerkraadse filosoof Frans Geraedts verklaart het ontbreken van voldoende ondernemerschap historisch door gekrenkte trots, veroorzaakt door het gelijktijdig sluiten van de mijnen vanaf 1967 en de invoering van de Mammoetwet in 1968 (waardoor de vlucht richting Randstad een aanvang neemt: een generatie ondernemende en goed opgeleide mensen vertrok en bleef weg).

Een ander argument, dat overigens zelden in stelling wordt gebracht, is dat de samenleving een zorgplicht heeft voor ieders geestelijk welzijn dus ook van werkzoekenden. Uit onderzoek blijkt dat een op de vier langdurig werkzoekenden een depressie ontwikkelt. Er vindt uiteraard symptoombestrijding plaats, er is echter geen instantie die zich committeert aan de samenhang tussen arbeid en geestelijk welzijn en daarop inspeelt. Ten slotte is er een politiek element in de huidige arbeidsmarktproblematiek. De Duitse psycholoog Erich Fromm onderzocht reeds eind jaren ’30 de samenhang van werkloosheid en politieke voorkeur. Hij concludeerde dat onze moderne samenleving weliswaar het individu vrijheid verschafte, maar als diezelfde samenleving geen (economische) basis biedt voor het verwezenlijken van ieders individualiteit, deze vrijheid tot last wordt. Dit leidt tot vluchtgedrag, met gevolgen die we ook in het huidige wispelturige Nederlandse politieke landschap zien.

De overheid die volgens de grondwet regulerend moet optreden om het maatschappelijk belang van arbeid voor iedereen te waarborgen, doet dat vooral in de geest van de bijzin van art. 19 Grondwet: regels en kaders stellen waar instellingen als UWV, gemeentelijke sociale diensten en fiscus handenvol controlerend werk aan hebben. Echter: de groep werkzoekend 45+  in het Zuiden wordt daar niet kleiner door. Integendeel: diezelfde regelgeving werkt belemmerend doordat arbeid in toenemende mate flexibel wordt en hybride vormen ontstaan die door de huidige wettelijke kaders nauwelijks worden ondersteund.

Het lijkt dan ook tijd om onze grondwet weer eens serieus te nemen: de vrije keuze van arbeid zoals in art. 19 Grondwet gesteld, moet gefaciliteerd worden. Dit kan door daadwerkelijk vormen van (hybride) ondernemer-/werknemerschap actief te (gaan) ondersteunen. Dit houdt in de praktijk ook een opdracht in aan het adres van de beide uitvoerders van onze flexibeler wordende arbeidsmarkt. Ik doel op de intercedent als vertegenwoordiger van de werkzoekende en de recruiter als representant van de werkgever. Hier gaat het, onder het in eerste instantie geruststellende mom van neutraliteit, effectiviteit en opdrachtgevers­belang, vaak mis. Zolang werkgevers te goeder trouw stellen dat ze iedereen een gelijke kans geven maar uitvoerders het in de individuele praktijk (al dan niet onbewust) op een akkoordje gooien, komen we tot het ontstellende cumulatieve resultaat zoals we dat nu zien: 52% van de langdurig werkzoekenden is 45+, tendens stijgend. Dit cijfer geeft aanleiding om eens serieus te kijken naar de mate van duurzaamheid bij arbeidsbemiddeling. Wellicht wordt het, analoog aan MVO – maatschappelijk verantwoord ondernemen -, tijd voor MVB: maatschappelijk verantwoord bemiddelen

Kortom: maak vrij kiezen voor werk (weer) mogelijk en wel voor iedereen, zoals dat ook in onze Grondwet nadrukkelijk staat. Ondersteun hybride arbeidsvormen en belemmer ze niet. De Wet Werken naar Vermogen die in 2013 ingaat, lijkt in die zin een soort overgangsregeling te bieden met het daar opgenomen instrument loondispensatie. Naar verwachting zal dit niet voldoende blijken: alleen al de hoogte van de  verwachte toeloop vanuit bijvoorbeeld de WSW kan in het Zuiden dramatische gevolgen hebben omdat de flexibele werkvormen die bij toepassing van loondispensatie nodig zijn, zoals hiervoor gesteld niet of nauwelijks aanwezig zijn. Verder gaat ook deze maatregel weer gepaard met een toename van controle en minder aandacht voor de daadwerkelijke ondersteuning. Het derde en vierde kwartaal van 2013 zullen de gevolgen zichtbaar worden.

Ter afsluiting: de consequentie van de richting die onze samenleving en haar arbeidsmarkt is ingeslagen, is dat we met zijn allen weer moeten nadenken over het begrip bestaanszekerheid. Een nieuwe invulling van het eerste lid van art. 20 Grondwet lijkt dringend noodzakelijk. Wellicht onderwerp voor een volgende blog.